powrót na stronę główną

        ŁUBNO k/Dynowa, powiat rzeszowski, województwo podkarpackie.

__________________________________________________________________________________________________________________________

TRADYCYJNE -DZIWNE -STARE -ZAPOMNIANE ...RÓŻNE

Tutaj znajdują się opisy różnych narzędzi, przedmiotów .... , nazwy i zwroty oraz inne określenia, w formie znanej autorom, zapamiętanej lub zasłyszanej- miłej zabawy , nauki  ..... , a może i powrotu do wspomnień.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Używane dawniej nazwy i zwroty oraz ich dzisiejsze znaczenie

 

Budynki ,budowle i ich elementy:

IZDEBKA  - pokoik,  SIEŃ - przedpokój,  POWAŁA - sufit, KOMORA  - spiżarka, WIZYTYRKA - małe okienko w górnej części okna, BABA - gliniany komin na strychu, ZAPIECEK - tylna część pieca kuchennego przeznaczona do spania, BRADRURA - blaszany piekarnik w piecu, KOCIOŁEK - żeliwny garnek wmontowany na stałe w piecu na wodę, NALEPA - płaska przednia cześć pieca  chlebowego,

GRATY - meble lub figura (ale ma graty),

PODESZAREK - strych w stodole,  SĄSIEK - część stodoły do składania snopków zboża a po wymłóceniu, wiązek słomy,  KLEPISKO lub BOISKO - część stodoły do młócenia zboża, BRÓG - rodzaj wiaty na słomę lub siano ze słomianym dachem, podnoszonym po czterech słupach ,

BARŁÓG - niedbale przygotowane miejsce do spania, WYRO - łóżko, miejsce do spania,...

SKLEP - rodzaj ziemianki-piwnicy wykopanej w skarpie, brzegu, SPÓŁDZIELNIA - sklep,...

DWÓR  - podwórko,  WYJŚĆ NA DWÓR -  wyjść na podwórko, GOŚCINIEC - droga,....,POTOCZEK - strumyk,...,

SZCZEP - drzewo (przeważnie jabłoń),.....

BADUNIA -  miejsce w rzece  z głęboką wodą,  ŻBYRY - nierówny teren, brzegi,   NEJ STRONA - za rzeką,  MŁAKA - podmokły teren, ŁAWA - kładka na rzece ,...

 

Sprzęty, narzędzia i części urządzeń i maszyn:

KOCIUBA - drewniany przyrząd (podobny trochę do motyki) służący do rozgarnywania węgli drzewnych w piecu chlebowym, ŁOPATA - okrągła deska na długim drążku do wsadzania chleba do pieca,

KOLECZKA - dwukołowy wózek podtrzymujący pług, ŚLAJFA - poprzeczny drąg dociskany do kół wozu konnego spełniający role hamulca....,FURA - wóz,...

MAJZEL - przecinak,  BORMASZYNKA - wiertarka ręczna,  ŚRUBSZTAK - imadło,  MUTERKA -  nakrętka,  FURAJBKA - obrotowa dźwigienka przy drzwiczkach, oknie lub drzwiach służąca do ich zamykania, WAJCHA - dźwignia,

BATERKA - latarka, ....

SZAJDY - drewniane nosidło do  wiader z wodą,....

 

Czynności, zajęcia

OKALIĆ - ubrudzić, OGACIĆ DOM - obłożyć ściany liściami na zimę, POSZYĆ DACH - remontować słomianą strzechę, dach, KICZKA - mała wiązka z prostej żytniej słomy do poszywania dachu,

SIEC - kosić trawę lub zboże,

ZAWDY - zawsze, HAW  (CHAW) - tutaj-tam, OBLEC - ubrać, ODZIEWAĆ - ubierać, ZABEŁTAĆ - zamieszać, CISKAĆ - rzucać, RYCHŁO - wcześnie, szybko, KRZĄTAĆ SIĘ - spieszyć się lub chodzić bez celu, POZIERAĆ lub POZIERAĆ - patrzeć...

ZIĄB - zimno,

 

Odzież , elementy ubioru i wygląd

GANDÓWKI - sandały,  MESZTY - półbuty, KATANKA - rodzaj lekkiej bluzy, OBERAK , KUBRAK - bluza,....

 

Określenia odnoszące się do osób

STRYK - bliski sąsiad ,  STRYJANKA , STRYNA - sąsiadka , KUM - sąsiad także ojciec chrzestny, BUCYFAŁ - ktoś nieżyczliwy, uparty,......

KORDAKI - plecy, GOŁE GŁYTY - odkryty dekolt,....

 

Potrawy, posiłki

ŚCIERANKA - zupa mleczna, PAMUŁA - zupa z jagód zaprawiona mąką, PROZIAKI - placki z mąki, pieczone na blasze kuchennej.....

 

Uprząż konia

KANTAR - układ skórzanych pasków zakładanych na łeb konia, WĘDZIDŁA i MUSZTUK - 2 metalowe pręty połączone ruchomo, wkładane pomiędzy zęby konia w celu jego sterowania, NASZELNIK -  skórzany pas zakładany na szyję konia i doczepiony do dyszla, PODKAŁD - odpowiednio ukształtowany do szyi konia element współpracujący z chomątem, CHOMĄT- zakładany z podkładem na szyję , LEJCE -skórzane, długie pasy do sterowania koniem,

 

*******************************************************************************************************

 

Narzędzia i urządzenia gospodarcze:

 

 

  SIERP

  Narzędzie rolnicze używane do ścinania zbóż, traw, pokrzyw. Część robocza, stalowa, odkuta przez kowala była zakończona drewnianą rączką. Wewnętrzna robocza część  była bardzo ostra, ponacinana drobnymi ząbkami.

Zboże było chwytane  jedną ręką, kilkadziesiąt łodyg jednocześnie ,na wysokości kilkunastu cm od ziemi a następnie odcinane sierpem. Równo odcięte łodygi z kłosami zboża odkładane były na wcześniej przygotowane powrósło a gdy była już odpowiednia ich ilość, zostały związane  w snop. Pozostałe łodygi, po ścięciu zboża (żyta, pszenicy, owsa, jęczmienia), stanowiły tzw. ściernisko.

Żeńcami były przeważnie kobiety ale niektórzy mężczyźni też  umieli posługiwać się nieźle tym narzędziem.

 

 

CEP  Ręczny przyrząd do młócenia zboża. Dwa drążki (jeden długi-dzierżak połączony ruchomo z krótszym-bijakiem) służyły do uderzania w kłosy zboża położone na klepisku. Rozwiązane snopy zboża układało się kłosami do siebie w dwóch rzędach w stodole na glinianym klepisku. Trzymając za dłuższy drążek uderzało się bijakiem w kłosy zboża i w ten sposób wytrącano z nich ziarno.

Czynność taką nazywano  młócenie cepem. Obydwa drążki cepa miały w górnej części skórzane pętelki przez które było przewleczone skórzane wiązadło lub  (jak na zdjęciu) metalowe kółko. Ten mechanizm zapewniał swobodny ruch bijaka i był nazywany "gackiem".

 

ŻARNA

Urządzenie gospodarcze do rozdrabniania (mielenia) zboża na mąkę.

Podstawa wykonana z drewna, miała z lewej strony zagłębienie na ziarno a z prawej strony  wybranie, w którym umieszczony był okrągły  kamień. W środku kamień miał otwór przez, który wrzucane było garścią ziarno. Kamień bliżej obwodu miał niewielkie wgłębienie do umieszczenia końcówki żarnówki.  Żarnówka to rodzaj drążka umocowanego centralnie ale ruchomo nad żarnami (nad kamieniem), służyła do obracania kamienia.

Po wrzuceniu ziaren przez otwór w kamieniu, następowało jego obracanie żarnówką. Zboże, ziarna znajdujące się pod kamienieniem a podłożem (drugi nieruchomy kamień), na skutek obrotu ciężkiego kamienia było zgniatane i kruszone na pył, mąkę, która wysypywała się otworem znajdującym się na obwodzie drewnianej obudowy, do pojemnika zwanego niecką.

 

 

NIECKA (NIECKI)

Naczynie, przyrząd kuchenny - rodzaj pojemnika służący do przechowywania w nim różnych materiałów - surowców spożywczych , najczęściej mąki. Niecka wykonana była z wydrążonego drewna.

Dawniej  służyła też jako wanienka do kąpania niemowląt, w innym przypadku jako pojemnik do marynowania mięsa (duże niecki).

 

 

 

 

 

 

 

MAŚLNICA (MAŚNICA) maślniczka          

Urządzenie ręczne do domowego wyrobu masła. Do głównego zbiornika (maślnicy) została wlewana śmietana, którą wcześniej zdejmowało się (zbierało) z  zsiadłego mleka. Po zamknięciu wierzchnika maślnicy  poruszało się drążkiem zw. także paliczką, który miał w na końcu (wewnątrz maślnicy) tarcze z otworami - krążek Śmietana została przemieszczana pomiędzy otworami raz na jedna stronę raz na drugą. Czynność trwała dotąd aż   na jaszczyku pojawiły się grudki masła. Następnie ruchy tłoka były krótkie, następowało  zbijanie grudek w bryłę masła. Po wyjęciu masło zostało uformowane w tzw. osełkę lub włożone do glinianego garnka. Wcześniej gdy nie było lodówek wpuszczano garnek z masłem do studni gdzie było chłodno albo wnoszono do piwnicy lub tzw. "sklepu" (piwnica wykopana w ziemi najczęściej skarpie). Po wyjęciu masła w maślnicy pozostał świetny napój - maślanka.

 

KIJANKA - ręczny przyrząd do prania przez uderzanie.

Kijanką uderzało się, w  namoczoną wcześniej bieliznę, pościel czy inne tkaniny. Pranie przeprowadzane było często w rzecze, nad jej brzegiem, nawet na większych kamieniach lub deskach.

  PRALKA - ręczny przyrząd do prania przez pocieranie.

Pralka posiadała część metalową z ocynkowanej pofalowanej blachy. Pranie polegało na tym, że namoczoną wcześniej lub wygotowaną bieliznę, odzież, tkaniny przesuwało się ręcznie po "falach" i w ten sposób były usuwane zabrudzenia.

     Kołowrotek do przędzenia wełny

 

Elementy wozu konnego na drewnianych kołach z metalowymi obręczami

 

 

 

Chomąt

 

 

 

 

 

 

powrót na stronę główną